LESSEN UIT DE KERKGESCHIEDENIS

Witsius’ gezegende tijd in Goes

Het is opmerkelijk dat de beroemde professor Herman Witsius zijn aangenaamste jaren als predikant heeft doorgebracht in Goes. In 1636 in Enkhuizen geboren, groeide hij op als een tengere en zwakke jongen van wie men vreesde dat hem geen lang leven beschoren was. Als hij als jong predikant een boekje schrijft over ‘De Practijcke des Christendoms’ getuigt hij daarin van een goede en gezegende opvoeding in de ‘lering en vermaning des Heeren’.

Aan de Voetiaanse academie studeerde hij in Utrecht bij verschillende hoogleraren die het stempel van de Nadere Reformatie op hem drukten, zoals Voetius, Hoornbeek, Essenius en Nethenus. Hij kreeg een beroep uit Westwoud, gelegen tussen Hoorn en Enkhuizen en diende daar van 1657-1661, als een ernstig en trouw voorvechter van de heiliging van de rustdag en een bestrijder van kermissen en roomse volkszonden. In zijn tweede gemeente Wormer kwam de rust hem ook niet tegemoet; zijn medepredikant gedroeg zich dermate onstichtelijk dat de viering van het Heilig Avondmaal lange tijd geen doorgang kon vinden. Hier schreef hij zijn werkje over een oprecht christelijke leven, dat hem bekendheid gaf tot in Zeeland toe. Niemand minder dan Jacobus Koelman uit Sluis spande zich in 1665 in om hem daar te beroepen en deze maakte daarvoor een lange reis naar Wormer. Hij kende Witsius waarschijnlijk nog uit zijn studententijd. De magistraat van Sluis vreesde evenwel een tweede Koelman in de stad te krijgen en zij gaf geen toestemming voor het beroep, hoewel hij door zijn goede kennis van de Franse taal – hij was ook in de Waalse kerk toegelaten tot het ambt –  ook in die regio kon dienen onder de vele gevluchte hugenoten.

Een jaar later (1666) werd een beroep uit Goes op hem uitgebracht. In die stad, alsook in heel Zeeland, stond door de opbloei van het streven naar Nadere Reformatie de praktijk der godzaligheid hoog aangeschreven. Ds. Barenzonius, die ook in Sluis gediend had, bracht nu de beroepsbrief naar Wormer en Witsius verklaarde de roeping in de vreze Gods te aanvaarden. Smytegelt, die hier later zou dienen, heeft hem toen nog niet gekend, maar die heeft hem meegemaakt als zijn leermeester, toen Witsius later professor geworden was in Utrecht. In Goes heeft Witsius slechts krap twee jaren gewoond en gewerkt, maar hij schrijft er later van dat hij nooit rustiger en aangenamer tijd heeft gekend dan tijdens zijn verblijf in Goes. Elders had hij stormen moeten doorstaan, zo schrijft hij, maar Goes was voor hem een liefelijke haven. Hij ervoer er de kracht van de godzaligheid en zag veel mensen ‘met ijver op de hemelreis’. Hij voelde zich overladen met liefde en prees daarbij ook zijn drie collega’s, die met hem de gemeente dienden. Er was ‘een ijver voor het goede en van haat tegen de zonde’. ‘Nijdigheid en jaloezie, krakelen en kibbelen waren onder hen onbekend’ en werden verfoeid. Men woonde elkaars preken bij en er was grote saamhorigheid; men was eensgezind in de leer.

Hield Witsius van Goes, Goes hield ook van Witsius. Men zei van hem dat hij ‘zeer aangenaam en zijn dienst zeer vruchtbaar was in de gemeente’. Toen later Smytegelt hier later diende, zei men ‘dat de dágen van Barenzonius en Witsius waren weergekeerd’.

Het klimaat van het Zeeuwse piëtisme heeft Witsius zijn leven lang geprezen en wellicht ook beïnvloed voor de zware taken die nog voor hem waren weggelegd. Kort na zijn vertrek uit Goes gaf hij zijn beroemde werk ‘Twist des Heeren met sijn Wijngaert uit’,  een werk waaraan  hij voor een groot deel nog in Goes zal  hebben gewerkt. In 1668 vertrok Witsius naar Friesland, om eerst in Franeker en daarna in Utrecht en Leiden als hoogleraar te dienen.

Voor ons is er de les dat een godvruchtig en liefdevol verblijf in een gemeente voor een predikant een toerusting kan zijn voor dienstbaarheid in het geheel van Gods kerk.